Bệnh từ tâm – thuốc từ đạo.

[Phần I]

Khởi nguyên — Khi gió núi mang mùi thuốc

Trong vòm trời mờ sương của một buổi sớm nơi chân dãy Trường Sơn, có một ngôi nhà tranh nhỏ nép mình bên gốc đa cổ thụ. Từ ngoài nhìn vào, nơi ấy chẳng có gì khác lạ: mái rạ, vách đất, một chiếc bàn gỗ rỗng vài cuốn sách ố vàng. Nhưng những người đi qua đều nói rằng mỗi khi gió thổi ngang qua ngôi nhà ấy, không chỉ mùi cỏ cây và đất ẩm theo vào — một thứ mùi khác, sâu hơn, như mùi của các đời người được chắt lọc lại, thoảng lên: mùi của hồi ức chữa lành. Người làng gọi đó là nơi của một vị thầy thuốc — một người ít nói, hay đi giữa rừng trúc, nói ít nhưng mỗi lời như một viên ngọc rơi xuống làn nước tĩnh.

Người kể chuyện, một học trò trẻ đến từ đồng bằng, đã ngồi dưới hiên nhà ấy nhiều buổi. Hắn nghe những câu chuyện về Biển Thước, về Hoa Đà, về Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông như người ta nghe sử thi. Nhưng câu chuyện hôm nay không phải là những chiến tích huyền thoại; đó là một chuyện bắt đầu bằng một hơi thở dồn dập và một tiếng gọi thầm: “Bệnh từ tâm — thuốc từ đạo.”

Đêm trước, có một người đàn bà từ làng dưới vượt qua con suối, bước vào hiên nhà. Mặt bà khắc khổ, mắt đỏ hoe; bà mang theo một đứa bé nằm gầy trên đùi, thân thể run rẩy như chiếc lá sắp rơi. Người học trò nhìn kỹ: trên trán đứa trẻ có vệt mồ hôi lạnh, môi tái, nhưng đôi mắt vẫn sống động, đầy một nỗi buồn xa xăm như của kẻ biết mình đang chết dần bởi điều gì không tên. Người mẹ thì thở như một cơn gió qua thân tre — khắc khoải, thấp, như câu cầu nguyện đã bị hóp trong lồng ngực.

Vị thầy mở cửa, nhìn họ như nhìn một bài thơ buổi sáng: trầm tĩnh, thấu cảm. Ông không hỏi ngay bệnh tên gì; ông nhìn vào đôi mắt người mẹ, rồi quay sang trăng và cây đa sau vườn, như thể những vật vô tri ấy sẽ trả lời giúp ông. Người học trò tự hỏi: “Thầy căn bệnh ở đâu — ở da, ở xương, hay ở khí?” Vị thầy chỉ mỉm cười, rồi đặt tay lên vai người mẹ, khẽ nói: “Hãy kể cho ta nghe câu chuyện của các ngươi.”

Người mẹ bắt đầu kể — không phải diễn bệnh trạng bằng các từ ngữ y học, mà kể về một năm hạn hán, về mùa màng thất bát, về chồng bà rời đi theo một giấc mộng phương xa, về những bữa cơm vơi dần, và về nỗi xấu hổ ê chề khi bà thấy mình là gánh nặng. Bà nói về những lần bị làng xầm xì, về ánh mắt buông bỏ của con trai lớn, về lời phũ phàng của người hàng xóm khi con bà sốt mệt. Từng câu chữ như mũi kim đâm vào tim; đứa trẻ trên đùi bà rên rỉ, nhưng kỳ lạ thay, khi bà dừng lại nghe câu chuyện mình kể, đôi vai bà nhẹ như thể vừa bỏ xuống một bao gánh.

Vị thầy lắng nghe, mắt không rời, như đang đếm từng nhịp thở của câu chuyện. Sau khi bà im bặt, ông đặt một chiếc bát gốm trước mẹ con họ, đặt hai tay lên và thì thầm một câu không ai nghe rõ — một lời chúc hay một thông điệp bí mật — rồi bảo: “Đêm nay hãy ngủ tại đây. Ta sẽ lui vào rừng, tìm thứ cần thiết.” Người học trò nhìn theo bóng lưng người thầy đi vào màn đêm, và trong tâm hắn một câu hỏi lớn dấy lên: “Bệnh của đứa trẻ là từ đâu? Có phải chỉ vì viêm, sốt hay vì một ‘điều’ khác nằm trong lòng mẹ?”

Khởi nguyên của mọi ca bệnh, theo lời những danh y truyền lại qua các đời, không bắt đầu bằng da thịt mà bằng câu chuyện. Biển Thước nói rằng y thuật phải nương trên trời đất, phải hiểu luật âm dương trong hơi thở cuộc đời. Hoa Đà dạy rằng chữa không chỉ là trừ đau mà là khơi lại dòng lưu chuyển của lòng người. Tuệ Tĩnh giảng về y đức, rồi Hải Thượng Lãn Ông nhắc nhở rằng người thầy thuốc phải biết đứng vào vị trí của người bệnh như đặt bàn tay vào mạch nước — cảm nhận, không phán xét.

Trong ngôi nhà tranh ấy, dưới ánh đèn lờ mờ, học trò chép lại từng lời mẹ kể như chép một bản đồ tình trạng. Nhưng bản đồ ấy không chỉ vẽ các triệu chứng sinh học; nó là một bản đồ nhân sinh, ghi dấu mọi tổn thương tinh thần, mọi lời chưa nói, mọi oán hờn tồn đọng như sỏi đá trong lòng. Một phần của bệnh tật, ông thầy nói với học trò sau này, sinh ra từ những sỏi đá ấy — từ sự chôn vùi, từ im lặng, từ xấu hổ.

Người học trò thức trắng suốt đêm. Hắn nghĩ về thời thơ ấu, nghĩ về những lần chính mình cố nén tiếng khóc vì sợ bị coi là kẻ yếu. Hắn nhớ câu một bài kệ ông thầy thường đọc: “Thân là bệnh viện, tâm là mạch lạ / Trị được mạch lạ, thân thôi khắp nỗi.” Câu kệ ấy như một chiếc la bàn cổ, chỉ đường cho người kia: trước khi nắn bóp cơ và bốc thuốc, hãy nghe câu chuyện, hãy tháo cởi gánh nặng của tâm người.

Bên ngoài, trăng đã lên, rọi qua kẽ lá như những tờ giấy mỏng. Người học trò nhìn lên bầu trời và hình dung những anh hùng danh y: từng người đã đi qua khổ đau, từng người đã hiểu rằng y thuật chân chính không thể tách rời nhân tâm. Trong khoảnh khắc ấy, một định mệnh nhỏ được gieo: một hành trình chữa trị không chỉ cho đứa trẻ, mà cho cả một gia đình, cho cả một làng, cho một mạch người đang khô khan vì mất kết nối. Hành trình bắt đầu từ một câu chuyện kể ban đầu — khởi nguyên của mọi chữa lành.

Và khi cánh cửa nhà tranh khép lại, tiếng thở của người mẹ và đứa trẻ hòa vào tiếng gió, vang lên như một bài kinh ngắn: “Bệnh từ tâm — thuốc từ đạo.” Người học trò lấy bút, chép câu đó lên mép giấy như một dấu ấn, bởi hắn biết: từ câu đó sẽ nảy sinh những con đường chữa lành mà ông thầy sẽ vén ra trong buổi mai. Những ngày học trò còn chưa biết mặt trời sẽ dạy gì, nhưng một điều rõ ràng: để chữa cho thân, trước hết phải chữa cho lòng.

—